Ο όρος εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση (εξΑΕ) αναφέρεται σε μια μεθοδολογία εκπαίδευσης στην οποία ο διδάσκοντας και οι διδασκόμενοι βρίσκονται σε γεωγραφική μεταξύ τους απόσταση. Μπορεί, ωστόσο, κάθε διαδικασία διδασκαλίας και μάθησης που χαρακτηρίζεται από γεωγραφική απόσταση να θεωρηθεί ως εξ αποστάσεως εκπαίδευση;
Η εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση χαρακτηρίζεται από διαφορετικές εφαρμογές και μεγάλη ποικιλομορφία και έχει διατυπωθεί μια σειρά διαφορετικών ορισμών (Γκιόσος κ.ά., 2008˙ Garrison & Shale, 1987, Keegan, 1988, όπ. αναφ. στο Λιοναράκης, 2006˙ Λιοναράκης, 2001, όπ. αναφ. στο Γιαγλή κ.ά., 2010). Πολλές φορές η εξΑΕ επιλέγεται από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα ή τους παρόχους εκπαίδευσης ως λύση στην ανάγκη επέκτασης των υπηρεσιών τους και εξυπηρέτησης περισσότερων φοιτητών, με την έμφαση να δίνεται συνήθως στα μέσα μεταφοράς της πληροφορίας στους εκπαιδευόμενους και στα μέσα αμφίδρομης επικοινωνίας διδασκόμενων και διδασκόντων (Λιοναράκης, 2005, όπ. αναφ. στο Γιαγλή κ.ά., 2010). Ωστόσο, η δυναμική της εξΑΕ φαίνεται πως κρύβεται στην παιδαγωγική της διάσταση και στην εκπαιδευτική της φιλοσοφία.
Ουσιώδες χαρακτηριστικό γνώρισμα της μεθοδολογίας της εξΑΕ είναι η πολυμορφικότητά της. Χαρακτηριστική είναι η έννοια «πολυμορφική εξ αποστάσεως εκπαίδευση» που έχει προταθεί από τον Λιοναράκη, έναν από τους πρωτεργάτες του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (ΕΑΠ) και χρόνια καθηγητή της ανοικτής και εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. Η «πολυμορφική εξ αποστάσεως εκπαίδευση» εστιάζει σε ποιοτικές διαδικασίες διδασκαλίας και μάθησης και μια ποικιλομορφία μέσων, τεχνολογιών και παιδαγωγικών αρχών (Ιωακειμίδου, 2018˙ Λιοναράκης, 2006).
Παρά την ποικιλομορφία σε εκπαιδευτικές προσεγγίσεις, στρατηγικές και μέσα, η εξΑΕ έχει μια βασική αρχή. Σύμφωνα με τον Λιοναράκη, εξ αποστάσεως εκπαίδευση είναι αυτή «που διδάσκει και ενεργοποιεί το μαθητή πώς να μαθαίνει μόνος του και πώς να λειτουργεί αυτόνομα προς μία ευρετική πορεία αυτομάθησης και γνώσης» (Λιοναράκης, 2001). Οι εκπαιδευόμενοι δεν αποτελούν παθητικούς αποδέκτες πληροφοριών που βρίσκονται αποτυπωμένες σε έτοιμο εκπαιδευτικό υλικό, αλλά καλούνται να επεξεργαστούν κριτικά τις πηγές και να οικοδομήσουν ενεργά τη νέα γνώση, μαθαίνοντας παράλληλα να θέτουν στόχους, να αξιοποιούν μεταγνωστικές στρατηγικές και να αυτοαξιολογούν την πορεία μάθησής τους. Συν τοις άλλοις, παρέχεται η δυνατότητα στους εκπαιδευόμενους να προσδιορίζουν τον χώρο, τον χρόνο, τον ρυθμό και κάποιες φορές ακόμη και το περιεχόμενο της μάθησής τους. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται, λοιπόν, στην ενίσχυση της αυτενέργειας, της αυτονομίας και της αυτοαξιολόγησης του εκπαιδευόμενου.
Βεβαίως, η ύπαρξη κατάλληλης καθοδήγησης, υποστήριξης και εμψύχωσης από τον διδάσκοντα είναι καθοριστικής σημασίας και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της μαθησιακής διαδικασίας σε συστήματα εξ αποστάσεως διδασκαλίας και μάθησης. Ο διδάσκοντας δεν προσφέρει καθοδήγηση μονάχα σε ζητήματα κατανόησης του εκπαιδευτικού υλικού και οικοδόμησης της γνώσης, αλλά παρέχει και συναισθηματική υποστήριξη και ενίσχυση των κινήτρων, της αυτοαποτελεσματικότητας και της αίσθησης του ανήκειν των εκπαιδευόμενων.
Η αίσθηση του ανήκειν και το κίνητρο για μάθηση ενισχύεται ακόμη περισσότερο μέσα από την αλληλεπίδραση και τη συνεργασία με τους συνεκπαιδευόμενους (Peacock κ.ά., 2020). Μάλιστα, ο Keegan θεωρούσε την εξασφάλιση αμφίδρομης επικοινωνίας τόσο μεταξύ του διδάσκοντα και των διδασκομένων όσο και των διδασκομένων μεταξύ τους με την αξιοποίηση των ψηφιακών μέσων ως βασικό χαρακτηριστικό της εξΑΕ (Λιοναράκης, 2006).
Επιπρόσθετα, ιδιαίτερα σημαντικός στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση είναι και ο ρόλος του εκπαιδευτικού υλικού. Το εκπαιδευτικό υλικό αναλαμβάνει κατά μία έννοια τον ρόλο του διδάσκοντα και συντροφεύει τον εκπαιδευόμενο στη διαδικασία οικοδόμησης της γνώσης. Πληροφορεί, προτρέπει προς κριτικό στοχασμό, ενθαρρύνει, καθοδηγεί, ανατροφοδοτεί και λειτουργεί ως δάσκαλος «σε ετοιμότητα». Υπογραμμίζεται πως το εκπαιδευτικό υλικό χρειάζεται να λαμβάνει υπόψιν το κοινό στο οποίο απευθύνεται, να διαθέτει την κατάλληλη δομή και να συμμορφώνεται με τις αρχές της εξΑΕ.
Τέλος, τα προγράμματα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης χρειάζεται να χαρακτηρίζονται από κατάλληλο σχεδιασμό, καλή οργάνωση και συνεχή αξιολόγηση, για να ενισχύονται οι καλές εφαρμογές και να βελτιώνονται τα αδύναμα σημεία. Ο σχεδιασμός ξεκινά θέτοντας στο επίκεντρο τις ανάγκες των εκπαιδευόμενων και της κοινωνίας, τις αρχές της εξΑΕ και τη φιλοσοφία του εκπαιδευτικού ιδρύματος και του εκάστοτε προγράμματος σπουδών (Ιωακειμίδου 2018).
Βιβλιογραφικές αναφορές
Γιαγλή, Σ., Γιαγλής, Γ., & Κουτσούμπα, Μ. Ι. (2010). Αυτονομία στη μάθηση στο πλαίσιο της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. Ανοικτή Εκπαίδευση: το περιοδικό για την Ανοικτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση και την Εκπαιδευτική Τεχνολογία, 6(1,2), 92-105. https://doi.org/10.12681/jode.9753
Γκιόσος, Ι., Μαυροειδής, Η., & Κουτσούμπα, Μ. Ι. (2008). Η έρευνα στην από απόσταση εκπαίδευση: Ανασκόπηση και προοπτικές. Ανοικτή Εκπαίδευση: το περιοδικό για την Ανοικτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση και την Εκπαιδευτική Τεχνολογία, 4(1). https://doi.org/10.12681/jode.9724
Ιωακειμίδου, Β. (2018). Η διασφάλιση της ποιότητας στη διδασκαλία και μάθηση: Εφαρμογές στην πολυμορφική εξ αποστάσεως εκπαίδευση [Διδακτορική διατριβή, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο (ΕΑΠ), Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών]. ΕΑΔΔ. https://doi.org/10.12681/eadd/44003
Λιοναράκης, Α. (2001). Ανοικτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση. Προβληματισμοί για μια Ποιοτικότερη Προσέγγιση Σχεδιασμού Διδακτικού Υλικού. Στο Γιαννοπούλου, Μ., (Επιμ.), Απόψεις και Προβληματισμοί για την Ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση (σελ. 33-52). Προπομπός
Λιοναράκης, Α. (2006). Η θεωρία της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης και η πολυπλοκότητα της πολυμορφικής της διάστασης. Στο Α. Λιοναράκης (Επιμ.), Ανοικτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση – Στοιχεία Θεωρίας και Πράξης (σσ. 7- 41). Προπομπός
Peacock, S., Cowan, J., Irvine, L., & Williams, J. (2020). An Exploration Into the Importance of a Sense of Belonging for Online Learners. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 21(2), 18–35. https://doi.org/10.19173/irrodl.v20i5.4539
Αφήστε μια απάντηση